Otyłość i antykoncepcja

Antykoncepcja to temat dotyczący każdej kobiety, która rozpoczyna współżycie ze swoim partnerem. Każda z nas ma z nią problem i zastanawia się nad tym, która z metod będzie najlepsza, najwłaściwsza i jednocześnie najwygodniejsza. Jak to jednak wygląda w rzeczywistości? Jaki wpływ ma antykoncepcja na ciało kobiety? Jak to wygląda u kobiet z nadwagą?

• Jaki jest wybór antykoncepcji?
• Skąd popularność antykoncepcji hormonalnej?
• Jak antykoncepcja wpływa na metabolizm?
• Jakie jest ryzyko zajścia w ciążę?

Wybór metody antykoncepcyjnej

Problem wyboru właściwej metody antykoncepcji dotyczy wielu par, które z jednej strony chcą czerpać przyjemność z wzajemnych zbliżeń, z drugiej zaś zminimalizować ryzyko nieplanowanego zajścia w ciążę. Wśród wiodących metod antykoncepcyjnych wyróżniamy metody barierowe — mechanicznie lub chemicznie ograniczające penetrację plemnikom, hormonalne — ingerujące w cykl menstruacyjny kobiety oraz naturalne — polegające na obserwacji własnego organizmu.

Metody barierowe obejmują przede wszystkim prezerwatywy męskie i żeńskie, które działają poprzez utworzenie fizycznej przeszkody dla plemników. Alternatywą są krążki dopochwowe, kapturki szyjkowe oraz gąbki antykoncepcyjne zawierające spermicydy. Metody naturalne bazują na rozpoznawaniu płodnych dni w cyklu — metodzie objawowo-termicznej, monitorowaniu śluzu szyjkowego czy pomiarze temperatury bazalnej. Rozwiązania hormonalne są znacznie bardziej zróżnicowane i obejmują tabletki dwuskładnikowe, minipigułki, plastry, implanty podskórne oraz wkładki domaciczne uwalniające hormony.

Dlaczego antykoncepcja hormonalna dominuje w wyborze kobiet

Niewątpliwie największą popularnością cieszą się metody barierowe oraz hormonalne. Dzieje się tak ze względu na ich skuteczność i prostotę użytkowania. W doborze właściwej metody antykoncepcji, kryterium skuteczności zdaje się być najważniejsze. Nie wchodząc w zagadnienia inżynierii materiałowej związanej z metodami barierowymi, możemy zająć się zagadnieniami antykoncepcji doustnej tabletkami dwuskładnikowymi (DPA). Szczególnie tym działem, w którym dietetyka czy postulaty dietetyczne mogą mieć znaczenie.

Tabletki dwuskładnikowe zawierają estrogen i progestagen, które w sposób wielokierunkowy hamują owulację. Dodatkowym mechanizmem zabezpieczającym jest zagęszczenie śluzu szyjkowego, co utrudnia penetrację plemników do macicy, oraz zmiana endometrium uniemożliwiająca zagnieżdżenie zarodka. Taka wielopoziomowa ochrona sprawia, że współczynnik Pearla dla DPA wynosi 0,1–0,9, co oznacza mniej niż jedno nieplanowane zajście w ciążę na 100 kobiet stosujących metodę przez rok.

Wpływ antykoncepcji hormonalnej na metabolizm kobiet otyłych

Tematem wielu rozważań stają się zagadnienia dotyczące przemian metabolicznych związanych z funkcją tkanki tłuszczowej w kontekście antykoncepcji hormonalnej. Szczególnie silnie dyskutuje się o tym, kiedy u kobiet w okresie rozrodczym tkanka ta pozostaje w nadmiarze.

Należy pamiętać, że z punktu widzenia farmakokinetyki, skuteczność leku (w tym i DPA) zależy od jego absorpcji, dystrybucji, metabolizmu i wydalenia. U kobiet otyłych wskazuje się na zwiększone wchłanianie, zwiększoną bądź zmniejszoną zdolność do dystrybucji oraz szybsze wydalanie farmaceutyku. Wpływ otyłości na metabolizm DPA jest niejasny, co wynika z faktu, że nadmiar tkanki tłuszczowej modyfikuje aktywność enzymów wątrobowych odpowiedzialnych za biotransformację hormonów.

Takie zmiany w kinetyce mogą powodować, iż tabletki u kobiet otyłych mogą mieć „okno czasowe”, w którym działanie protekcyjne będzie niepełne, a uchybienia w protokole stosowania farmaceutyku mogą dotkliwie zmniejszyć jego skuteczność. Zjawisko to nasila się przy BMI powyżej 30 kg/m², kiedy objętość dystrybucji hormonów wzrasta proporcjonalnie do masy ciała, co teoretycznie obniża ich stężenie w osoczu.

Badania nad farmakokinetyką etynylostradiolu i lewonorgestrelu u kobiet z różnym rozkładem tkanki tłuszczowej pokazują, że w grupie otyłej obserwuje się niższe wartości AUC (pole powierzchni pod krzywą stężenia), co może sugerować szybszą eliminację substancji czynnej z organizmu. Jednocześnie zauważa się wzrost aktywności cytochromu P450, który odpowiada za metabolizm estrogenów i progestagenów w wątrobie.

Ryzyko nieplanowanej ciąży przy nadmiernej masie ciała

Pomimo tego, że wyniki wielu badań prowadzą do odmiennych wniosków, można przyjąć, że wraz ze wzrostem BMI rośnie ryzyko zajścia w ciążę pomimo stosowania DPA. Ryzyko to szacować można na 2–4 dodatkowych ciąż wśród 100 kobiet w ciągu roku w stosunku do kobiet szczupłych. Ponieważ nie da się jednoznacznie stwierdzić, że nadmierna masa ciała zmniejsza skuteczność doustnej antykoncepcji, można postulować, by korpulentne panie skrupulatnie przestrzegały zaleceń terapii i panowie je w tym dopingowali. Wspólnie też można pomyśleć o zmianie nawyków żywieniowych.

Metaanaliza obejmująca ponad 17 tysięcy kobiet wykazała, że przy BMI powyżej 27,3 kg/m² ryzyko względne zajścia w ciążę wzrasta 1,6-krotnie w porównaniu do kobiet z prawidłową masą ciała. Jeszcze wyraźniejszy wzrost ryzyka obserwowano w przypadku antykoncepcji awaryjnej — skuteczność tabletek poronnych maleje znacząco u kobiet z BMI przekraczającym 25 kg/m². Część specjalistów rekomenduje wówczas rozważenie alternatywnych metod antykoncepcyjnych, takich jak wkładka domaciczna z lewonogestrolem lub implant podskórny, których skuteczność nie zależy od masy ciała użytkowniczki.

Wspieranie pacjentek w modyfikacji stylu życia, w tym poprzez wdrożenie zbilansowanej diety i regularnej aktywności fizycznej, nie tylko poprawia ogólny stan zdrowia, ale może również zoptymalizować farmakokinetykę stosowanych hormonów antykoncepcyjnych. Konsultacja z ginekologiem pozwala dobrać najwłaściwszą metodę z uwzględnieniem indywidualnych uwarunkowań metabolicznych i ryzyka powikłań zakrzepowych, które wzrasta zarówno przy stosowaniu DPA, jak i w przypadku otyłości.