Jak można zarazić się HIV?

Unikanie lekarzy i badań okresowych to nasza polska specjalność. Czasami jednak konsekwencje naszej bezmyślności mogą być naprawdę poważne. Polska należy do niechlubnej czołówki krajów, w których znajduje się najwięcej osób zarażonych wirusem HIV. Wczesne wykrycie wirusa pozwala na to, by w odpowiedni sposób wspomagać układ immunologiczny. Przeczytajcie więcej o tym, w jaki sposób można się zarazić i jak chronić się przed HIV.

Wielu z nas uważ, że problem tego rodzaju chorób dotyka tylko specyficzne środowiska ryzyka, takie jak narkomani, prostytutki czy osoby posiadające wielu partnerów seksualnych. Istnieje również grupa, która błędnie przypisuje zakażenie wyłącznie osobom o orientacji homoseksualnej.

Tak naprawdę jednak wszyscy możemy ulec zakażeniu i w trosce o swoje bezpieczeństwo należy zaufać przede wszystkim nauce, nie zabobonom i stereotypom, które w tym wypadku mogą uśpić naszą czujność. Paradoksalnie obserwuje się w ostatnich latach największy wzrost zakażeń wśród osób po 50 roku życia, którzy przeżywają swoją drugą młodość. Wczesna diagnostyka i regularna profilaktyka zdrowotna mogą znacząco wpłynąć na jakość życia osób seropozytywnych.

Czym jest wirus HIV?

HIV to skrót od angielskiego Human Immunodeficiency Virus. Dosłownie więc jest to ludzki wirus upośledzenia odporności. Jest to wirus, który atakuje komórki CD4 odpowiedzialne za koordynację reakcji immunologicznych organizmu. Wirus integruje się z DNA komórek gospodarza, niszcząc je stopniowo od wewnątrz.

Oznacza to, że nawet najmniejsze zakażenie, grypa lub wirus innej choroby może stać się dla nas śmiertelnym zagrożeniem, ponieważ nasz organizm nie jest w stanie bronić się w efektywny sposób. Ostatnim stadium HIV jest AIDS (Acquired Immunodeficiency Syndrome), czyli zespół nabytego niedoboru odporności. Wirus przenosi się przez krew, płyny ustrojowe, a także z matki na dziecko w czasie porodu lub karmienia piersią.

Bez leczenia antyrewirusowego liczba komórek CD4 spada poniżej 200 na mikrolitr krwi, co otwiera drogę zakażeniom oportunistycznym – takim, które u zdrowych osób nie wywołują chorób. Do najczęstszych należą gruźlica, toksoplazmoza mózgu, zapalenie płuc wywołane przez Pneumocystis jirovecii czy grzybice układowe.

Mechanizmy zarażenia wirusem

Aby mogło dojść do zarażenia musi nastąpić bezpośredni kontakt uszkodzonego naskórka lub błony śluzowej z krwią lub płynami ustrojowymi zakażonej osoby. Za płyny ustrojowe uznajemy spermę, płyn preejakulacyjny wydzielany z członka w czasie podniecenia seksualnego oraz wydzielinę z pochwy.

Niebezpieczna może okazać się również krew menstruacyjna. Należy mieć jednak świadomość, że HIV jest bardzo niestabilnym i wrażliwym wirusem, który ginie poza ustrojem człowieka niezwykle szybko – typowo w ciągu kilku minut po wyschnięciu płynu. Aby więc mogło dojść do zakażenia musimy mieć do czynienia ze świeżą krwią lub świeżym płynem ustrojowym.

Wirus ulega inaktywacji przy zastosowaniu temperatury powyżej 56 stopni Celsjusza przez 30 minut, a także przy zastosowaniu standardowych środków odkażających, takich jak alkohol etylowy 70%, nadtlenek wodoru czy podchlorynu sodu. Zarażenie nie jest więc aż tak proste, jak sugerują niektóre popularne opinie.

Stężenie wirusa a ryzyko transmisji

Ryzyko zakażenia zależy nie tylko od drogi kontaktu, ale również od wiremii – stężenia wirusa we krwi osoby zakażonej. Osoby poddawane skutecznej terapii antyrewirusowej mogą osiągnąć niewykrywalny poziom wirusa, co praktycznie eliminuje ryzyko przeniesienia HIV na partnera seksualnego (zasada U=U: undetectable equals untransmittable). Nie oznacza to jednak całkowitego wyleczenia – wirus pozostaje w formie uśpionej w tzw. rezerwuarach komórkowych.

Drogi transmisji wirusa

Głównym źródłem zakażeń są stosunki seksualne bez prezerwatywy. Musimy mieć świadomość, że pigułki antykoncepcyjne nie zabezpieczają nas w żaden sposób przed chorobami, które przenoszone są drogą płciową. Najbardziej niebezpieczne są stosunki analne, zważywszy na bardzo cienką błonę śluzową odbytu oraz mikropęknięcia powstające podczas penetracji.

Na drugim miejscu znajdują się klasyczne stosunki waginalne. Potęgować zagrożenie mogą inne choroby weneryczne, takie jak kiła, rzeżączka czy opryszczka narządów płciowych, które osłabiają i uszkadzają błony śluzowe, czym torują łatwiejszą drogę wirusowi.

Nie oznacza to jednak, że osoby, które posiadają więcej partnerów seksualnych lub są orientacji homoseksualnej są bardziej narażone biologicznie. Często takie osoby mają większą świadomość zagrożeń i częściej wykonują badania kontrolne. Ostatnimi czasy bardziej narażone na zachorowanie są osoby, które czują się bezpiecznie w wieloletnich związkach i zaniechują środków ochronnych. Warto więc przed rozpoczęciem współżycia seksualnego bez prezerwatywy poddać się odpowiednim badaniom – najlepiej oboje partnerów jednocześnie.

Ryzyko transmisji w zależności od typu kontaktu seksualnego

• Stosunek analny receptywny (bierny) – ryzyko około 1,4% na kontakt
• Stosunek analny insertywny (czynny) – ryzyko około 0,11% na kontakt
• Stosunek waginalny receptywny (kobieta) – ryzyko około 0,08% na kontakt
• Stosunek waginalny insertywny (mężczyzna) – ryzyko około 0,04% na kontakt
• Seks oralny – ryzyko bardzo niskie, ale nie zerowe, zwłaszcza przy obecności ran w jamie ustnej

Dane te dotyczą pojedynczego kontaktu z osobą zakażoną o niewiadomym stężeniu wirusa. Wielokrotna ekspozycja znacząco zwiększa skumulowane ryzyko zakażenia.

Zakażenie przez kontakt z krwią

Swego czasu stereotypową grupą, którą uważano za nosicieli tego wirusa byli narkomani przyjmujący narkotyki drogą dożylną. Zakażenia wynikały przede wszystkim z używania tej samej strzykawki przez wiele osób. Zakażona krew bardzo szybko dostawała się do krwiobiegu zdrowej osoby, nie napotykając na swej drodze żadnych przeszkód – ryzyko transmisji w tym przypadku wynosi około 0,63% na jedną ekspozycję.

Jednak również przypadkowy kontakt z krwią osoby zarażonej może doprowadzić do przeniesienia się wirusa, jeśli tylko trafi on na naruszony naskórek, świeżą ranę lub błonę śluzową. Zakażeniu mogą ulec również lekarze, pielęgniarki czy ratownicy medyczni podczas kontaktu na przykład z zabrudzonym krwią skalpelem, igłą pobraną od pacjenta czy ostrym narzędziem chirurgicznym.

W takich sytuacjach obowiązuje protokół profilaktyki poekspozycyjnej (PEP) – podanie leków antyrewirusowych w ciągu 72 godzin od kontaktu, najlepiej w ciągu pierwszych 2 godzin, co zmniejsza ryzyko zakażenia o ponad 80%. Dawniej również do przeniesienia wirusa dochodziło w czasie transfuzji krwi, jednak obecnie jest ona poddawana szczegółowym badaniom metodą NAT (Nucleic Acid Testing), wykrywającą materiał genetyczny wirusa już kilka dni po zakażeniu.

Programy redukcji szkód

Dla osób używających narkotyków dożylnie dostępne są programy wymiany igieł i strzykawek, które znacząco zmniejszają rozprzestrzenianie się HIV. W Polsce takie programy działają w wielu miastach, oferując nie tylko sterylny sprzęt, ale także edukację, testy na HIV i HCV oraz skierowania do leczenia uzależnień.

Transmisja wertykalna matka-dziecko

Wszystkie kobiety, które zajdą w ciążę, powinny również poddać się badaniom na obecność wirusa HIV w ich organizmie – badanie to jest obecnie standardem postępowania w opiece prenatalnej. Może bowiem dojść do zakażenia wertykalnego, czyli transmisji z matki na dziecko.

Zakażenie może nastąpić w trzech momentach:

• Podczas ciąży – przez łożysko, zwłaszcza w trzecim trymestrze
• Podczas porodu – poprzez kontakt dziecka z krwią i wydzieliną matki w kanale rodnym
• Podczas karmienia piersią – wirus obecny jest w mleku matki

Jeśli wirus zostanie wykryty wystarczająco wcześnie, możliwe jest zastosowanie terapii antyrewirusowej u matki, dzięki której wzrasta szansa na to, że dziecko urodzi się zdrowe. Przy odpowiednim leczeniu matki, cięciu cesarskim zaplanowanym przed rozpoczęciem porodu oraz unikaniu karmienia piersią, ryzyko transmisji spada poniżej 1%. Bez interwencji medycznej ryzyko wynosi 15-45%.

Noworodek otrzymuje również profilaktykę poekspozycyjną – podawanie leków antyrewirusowych przez pierwsze tygodnie życia. Dziecko matki seropozytywnej jest testowane wielokrotnie – przeciwciała matki mogą być obecne we krwi dziecka przez nawet 18 miesięcy, dlatego potwierdzenie braku zakażenia wymaga testów molekularnych (PCR) oraz obserwacji przez dłuższy okres.

Fałszywe przekonania o zakażeniu

Istnieje wiele mitów, które należy rozwiać w trosce o prawidłową edukację społeczną. Nie zarazimy się poprzez podanie ręki, uścisk, dotyk skóry czy picie z tej samej szklanki co osoba zakażona. Wirus nie przenosi się przez nieuszkodzoną skórę – naskórek stanowi skuteczną barierę ochronną.

Nie musimy się również obawiać kichnięcia, kaszlu czy samego przebywania z taką osobą w tym samym pokoju – HIV nie jest przenoszony drogą kropelkową jak grypa czy COVID-19. Ponadto nie musimy się bać tego, że zarazimy się poprzez ukąszenie komara lub innego owada. Wirus nie replikuje się w organizmie owadów i szybko ginie w ich przewodzie pokarmowym.

Kolejne błędne przekonania dotyczą codziennych kontaktów:

• Wspólne korzystanie z toalety – brak ryzyka zakażenia
• Wspólne korzystanie z basenu, sauny, siłowni – chlor i standardowe środki dezynfekujące niszczą wirusa
• Pocałunek w policzek lub usta – ślinę zalicza się do płynów o bardzo niskim stężeniu wirusa; ryzyko istnieje tylko przy głębokich pocałunkach z wymianą dużej ilości śliny i obecności krwawiących ran w jamie ustnej
• Wspólne używanie sztućców, talerzy – brak ryzyka przy zachowaniu podstawowych zasad higieny
• Kontakt ze zwierzętami domowymi osoby zakażonej – zwierzęta nie są nosicielami ludzkiego wirusa HIV

Najważniejsze jest zachowanie zdrowego rozsądku i zbadanie się, jeśli zaistniała możliwość, że zostaliśmy zarażeni. Test na HIV można wykonać bezpłatnie i anonimowo w Punktach Konsultacyjno-Diagnostycznych działających w całej Polsce. Nowoczesne testy wykrywają zakażenie już po 4-6 tygodniach od ekspozycji, a tzw. testy czwartej generacji jednocześnie wykrywają obecność przeciwciał i antygenu p24.

Profilaktyka przedekspozycyjna (PrEP)

Osoby szczególnie narażone na zakażenie mogą skorzystać z profilaktyki przedekspozycyjnej – przyjmowania leków antyrewirusowych zapobiegawczo. PrEP może zmniejszyć ryzyko zakażenia drogą płciową o ponad 90% przy regularnym przyjmowaniu. W Polsce leki te są dostępne odpłatnie, choć trwają prace nad refundacją dla grup wysokiego ryzyka.