Jak rozpoznać gwiazdozbiór na niebie – czym są gwiazdozbiory?

Nocne niebo to miejsce pełne gwiazd, które najlepiej jest widać na czystym i ciemnym niebie, dlatego też najlepiej obserwuje się je poza miastem. Spoglądając w niebo zdajemy sobie sprawę z istnienia gwiazdozbiorów, choćby Wielkiej Niedźwiedzicy, ale gdzie szukać? Na co zwracać uwagę? Co powinien wiedzieć początkujący obserwator nieba?

Skąd wzięła się koncepcja gwiazdozbiorów?

Ludzie od wieków spoglądali i nadal spoglądają w niebo, interesują się kosmosem i gwiazdami. Pomysł na łączenie gwiazd ze sobą tworząc w ten sposób symboliczne kształty pojawił się w starożytności, a z czasem zaczęto dzielić niebo na sfery, wśród których rozróżniano różne konstelacje gwiezdne.

Miało to na celu między innymi lepszą nawigację, szczególnie nocą, ale nie tylko. Wieki nowych odkryć oraz szczegółowo robionych map nieba pozwoliły na dokładne sklasyfikowanie gwiazdozbiorów widocznych z każdego zakątka Ziemi. Starożytni żeglarze i podróżnicy wykorzystywali stałe pozycje gwiazd do wyznaczania tras, opierając się na powtarzalności ruchu obiektów niebieskich.

Pierwsze katalogi gwiazdozbiorów powstały w starożytnej Mezopotamii oraz Egipcie, później rozwinięte przez greckich astronomów takich jak Ptolemeusz. Jego katalog z II wieku n.e. wymieniał 48 konstelacji, które stały się fundamentem dla współczesnego podziału nieba. W późniejszych wiekach, wraz z rozwojem żeglugi oceanicznej, dodano nowe gwiazdozbiory opisujące obszary nieba widoczne z półkuli południowej.

Co to są gwiazdozbiory?

Mówiąc najprościej gwiazdozbiory to określony obszar na niebie, gdzie znajdują się gwiazdy łączone w jeden zbiór. Choć na niebie wyglądają jakby znajdowały się w tym samym miejscu, to tak naprawdę gwiazdy te nie są ze sobą w żaden sposób powiązane, poza zbliżoną widocznością na niebie i często będąc od siebie oddalone tysiące lat świetlnych.

To my połączyliśmy te gwiazdy, tworząc symboliczny wzór dla ułatwienia orientacji, a wzory te nazywamy także asteryzmami. Obecnie, według najnowszego podziału ustalonego przez Międzynarodową Unię Astronomiczną w 1922 roku, wyróżnia się 88 oficjalnych gwiazdozbiorów pokrywających całą sferę niebieską bez przerw i nakładania się granic.

Warto rozróżnić dwa pojęcia: gwiazdozbiór to precyzyjnie zdefiniowany obszar na sferze niebieskiej z określonymi granicami, podczas gdy asteryzm to rozpoznawalny wzór gwiazd, który może stanowić część gwiazdozbioru lub łączyć gwiazdy z różnych konstelacji. Przykładem asteryzmu jest Wielki Wóz, który stanowi tylko fragment gwiazdozbioru Wielkiej Niedźwiedzicy.

Jakie gwiazdozbiory są widoczne w Polsce?

Ponieważ gwiazdy mają pewną stałą pozycję względem obserwatora, nie jesteśmy w stanie obserwować wszystkich gwiazdozbiorów, ponieważ każda część nieba to inna grupa widocznych gwiazd. W naszej sferze gwiazdozbiorów okołobiegunowych północnych można zaobserwować następujące konstelacje:

• Cefeusza
• Kasjopeję
• Małą Niedźwiedzicę
• Wielką Niedźwiedzicę
• Gwiazdozbiór Smoka
• Żyrafę

Są one dobrze widoczne na terenie Polski i o każdej porze roku, co oznacza że nigdy nie schodzą poniżej horyzontu. Dodatkowo w ciągu roku możemy obserwować wiele innych gwiazdozbiorów zależnych od pory roku – zimą wyraźnie widoczny jest Orion z charakterystycznym Pasem Oriona, latem dominuje Trójkąt Letni składający się z gwiazd Wega, Deneb i Altair, jesienią można dostrzec Andromedy, a wiosną Lwa.

Z terenu Polski widocznych jest około 70 z 88 oficjalnych gwiazdozbiorów. Gwiazdozbiory południowe, takie jak Krzyż Południa czy Oktant, pozostają dla nas niewidoczne ze względu na położenie geograficzne naszego kraju między 49° a 55° szerokości geograficznej północnej.

Jak rozpoznać gwiazdozbiory na niebie?

Dla wielu z nas może to być dosyć trudne. Zawsze można posługiwać się mapami nieba i na ich podstawie samodzielnie szukać konkretnych konstelacji. Oprócz tradycyjnych papierowych atlasów nieba, dostępnych w księgarniach i planetariach, warto skorzystać z nowoczesnych aplikacji mobilnych takich jak SkySafari, Stellarium Mobile czy Star Walk, które wyświetlają aktualną mapę nieba po skierowaniu smartfona w dowolny punkt na sklepieniu.

Rozpocznij od Wielkiego Wozu

Z pewnością bardzo łatwy do odnalezienia jest gwiazdozbiór Wielkiej i Małej Niedźwiedzicy, z czego ta druga posiada w swoim układzie Gwiazdę Polarną, znajdującą się na końcu Małego Wozu. Wielki Wóz składa się z siedmiu jasnych gwiazd tworzących charakterystyczny kształt wozu z dyszlem – cztery gwiazdy układają się w czworokąt stanowiący „skrzynię”, a trzy kolejne tworzą „dyszel”.

Znajdź Gwiazdę Polarną

Po zlokalizowaniu Wielkiego Wozu przedłuż linię łączącą dwie przednie gwiazdy czworokąta (Merak i Dubhe) w górę – po pięciokrotnym odłożeniu odległości między nimi natrafisz na Gwiazdę Polarną. Gwiazda ta wskazuje prawie dokładnie północ i znajduje się zawsze w tym samym miejscu na niebie, niezależnie od pory roku czy godziny.

Wykorzystaj jasne gwiazdy jako punkty odniesienia

Dla początkujących astronomów z pewnością odnalezienie tych konstelacji nie powinno być wielką trudnością, a wspomagając się atlasami nieba można odszukać, a potem nauczyć się odnajdywania kolejnych gwiazdozbiorów. Warto zapamiętać najjaśniejsze gwiazdy – Syriusz w Wielkim Psie (najjaśniejsza gwiazda nocnego nieba), Wega w Lirze, Arktur w Wolarzu czy Kapella w Woźnicy – stanowią one doskonałe punkty odniesienia do lokalizowania mniej widocznych konstelacji.

Zaadaptuj wzrok do ciemności

Oczywiście potrzeba do tego doświadczenia, wytrwałości oraz pewnej wiedzy praktycznej. Ludzkie oko potrzebuje około 20-30 minut aby w pełni zaadaptować się do ciemności i osiągnąć maksymalną wrażliwość na słabe światło – unikaj w tym czasie patrzenia na jasne źródła światła, włącznie z ekranem telefonu. Jeśli musisz użyć latarki, zakryj ją czerwonym filtrem, który minimalizuje utratę nocnego widzenia.

Gwiazdozbiory a odległości kątowe na niebie

Odległości kątowe, czyli co? Czytając atlasy nieba czy inne poradniki można się natknąć na takie pojęcie, mówiące, że jedna gwiazda jest oddalona od drugiej gwiazdy o ileś stopni kątowych. Oznacza to tyle, że patrząc na niebo odległość między obiektami wynosi właśnie tyle stopni mierzonych na sferze niebieskiej.

Jako, że ciężko jest nam na oko określić odległości kątowe, można łatwo posłużyć się palcami własnych rąk wyciągniętych przed siebie na długość ramienia. Dzięki tej prostej metodzie można szybko oszacować separację między obiektami bez użycia specjalistycznych narzędzi pomiarowych.

Skala odległości kątowych przy użyciu dłoni

Warto pamiętać, że pełna tarcza Księżyca zajmuje na niebie około pół stopnia, więc zmieściłaby się dwukrotnie w szerokości małego palca. Cała sfora niebieska obejmuje 360 stopni, z czego w danym momencie widoczne jest około 180 stopni od horyzontu do horyzontu przez punkt zenitu (bezpośrednio nad głową). Wiedza ta pozwala szybko oszacować, jak daleko należy przesunąć wzrok od jednego obiektu do drugiego podczas obserwacji.

Żeby poszukiwać gwiazd na niebie wcale nie potrzeba ogromnej wiedzy, warto wyjść nocą i zacząć samodzielnie szukać, oczywiście w miastach warunki są kiepskie z powodu zanieczyszczenia świetlnego, dlatego najlepiej jest pojechać tam, gdzie sztucznych świateł jest mało, a gwiazd wiele. Wybierz bezksiężycową noc, sprawdź prognozę pogody pod kątem zachmurzenia i udaj się w miejsce oddalone od miasta – nawet kilkanaście kilometrów robi ogromną różnicę w widoczności słabszych gwiazd i Drogi Mlecznej.